Μαθησιακές Περιφέρειες:

Εισαγωγή σε σύγχρονες θεωρίες χωροταξίας και περιφερειακής ανάπτυξης

Νίκος Κομνηνός, Καθηγητής Πολεοδομίας - Χωροταξίας

Περιγραφή του μαθήματος

Το μάθημα αφορά στις νεώτερες θεωρίες περιφερειακής ανάπτυξης, περιφερειακής πολιτικής και χωροταξίας. Εμβαθύνει στη σύνδεση ανάμεσα (1) στις διαδικασίες περιφερειακής ανάπτυξης, (2) στον περιφερειακό προγραμματισμό, και (3) στη χωρική οργάνωση δραστηριοτήτων, χρήσεων γης και υποδομών (χωροταξία). Ειδικότερα εξετάζει τη συμβολή της έρευνας, τεχνολογίας και μάθησης στην ανάπτυξη και προγραμματισμό των Ευρωπαϊκών περιφερειών.

Το μάθημα επικεντρώνεται:

  • Στις νεώτερες θεωρίες (μετά το 1980) που ερμηνεύουν την ανάπτυξη των περιφερειών, όπως θεωρία της ρύθμισης, θεωρία μακρών κύκλων, θεωρία ευέλικτης εξειδίκευσης, περιοχές-σύστημα, περιφερειακά συστήματα καινοτομίας, μαθησιακές περιφέρειες. Κοινό χαρακτηριστικό των θεωριών αυτών είναι η σημασία που αποδίδουν στη συμβολή της γνώσης, τεχνολογίας, τεχνολογικής καινοτομίας στην ανάπτυξη και ευημερία των περιφερειών.
  • Στις διαδικασίες ανάπτυξης των ευρωπαϊκών περιφερειών, και ειδικά στο ρόλο των περιφερειακών συστημάτων καινοτομίας και των περιφερειακών στρατηγικών καινοτομίας και τεχνολογικής ανάπτυξης.
  • Στην ευρωπαϊκή περιφερειακή πολιτική και χωροταξία, στον τρόπο συγκρότησης και δράσης των διαρθρωτικών ταμείων, και στις ειδικές περιφερειακές στρατηγικές τεχνολογικής ανάπτυξης, στον Ευρωπαϊκό χωροταξικό σχεδιασμό.
  • Στον περιφερειακό προγραμματισμό στην Ελλάδα, τους μηχανισμούς και θεσμούς των ΚΠΣ και επιχειρησιακών προγραμμάτων.

Θα μας απασχολήσουν ιδιαίτερα οι περιφέρειες της Ευρώπης που στηρίζουν την ανάπτυξη τους στην γνώση και στις νέες τεχνολογίες. Θα περιγράψουμε αντιπροσωπευτικές περιφέρειες έντασης-γνώσεων και τεχνολογίας, καθώς και τα χαρακτηριστικά ενός νέου ευρωπαϊκού μοντέλου περιφερειακής ανάπτυξης που βασίζεται στη γνώση και την τεχνολογική καινοτομία.

Στο μάθημα συμμετέχει ο κ. Σ. Μάνος, αρχιτέκτων μηχανικός και υποψήφιος διδάκτορας στον Τομέα Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης.

Αναλυτική θεματολογία

Οι διαλέξεις του μαθήματος και τα επιμέρους θέματα σε κάθε διάλεξη παρουσιάζονται στις διαφάνειες των διαλέξεων και στη συμπληρωματική βιβλιογραφία που περιλαμβάνει το CD. Ειδικότερα, αναφέρονται σε 5 περιοχές:

Έννοιες για την ανάπτυξη και τον προγραμματισμό των περιφερειών

  1. Περιφέρεια/ ες
  2. Τυπολογία περιφερειών
  3. Περιφερειακή ανάπτυξη και προγραμματισμός
  4. Ευρωπαϊκή περιφερειακή πολιτική και προγραμματισμός
  5. Κύκλοι ανάπτυξης και ύφεσης
  6. Περιφέρειες στην οικονομία της γνώσης

Ανάπτυξη των Ευρωπαϊκών περιφερειών στην αρχή του 21ου αιώνα

  1. Καινοτομία και ανάπτυξη των περιφερειών
  2. Τυπολογία περιφερειών καινοτομίας
  3. Μέτρηση περιφερειακών επιδόσεων
  4. Περιφερειακοί πίνακες καινοτομίας
  5. Περιφέρειες αριστείας στην ΕΕ
  6. Cambridge
  7. Munich
  8. Tampere
  9. Uusimaa

Clusters και νησίδες γνώσεων και τεχνολογίας

  1. Έννοια και τυπολογία των clusters
  2. Μηχανισμοί συλλογικής μάθησης και ευφυϊας
  3. Περιπτώσεις clusters και νησίδων καινοτομίας στον ευρωπαϊκό χώρο
  4. Μοντέλα χωρικής και λειτουργικής οργάνωσης των clusters

Περιφερειακά συστήματα καινοτομίας

  1. Τι είναι το περιφερειακό σύστημα καινοτομίας
  2. Τα clusters ως δομικά στοιχεία των ΠΣΚ
  3. Παραδείγματα ΠΣΚ στην Ευρώπη

Περιφερειακός προγραμματισμός για μαθησιακές περιφέρειες

  1. Περιφερειακός προγραμματισμός στην Ευρώπη
  2. Χωροταξικός προγραμματισμός
  3. Ευρωπαϊκό χωροταξικό σχέδιο
  4. Περιφερειακές στρατηγικές καιντομίας
  5. Μεθοδολογία για περιφερειακές στρατηγικές καινοτομίας

Ασκηση

Η άσκηση αφορά την σύγχρονη ανάπτυξη και προγραμματισμό των ευρωπαϊκών περιφερειών. Βασίζεται στην επεξεργασία ενός σώματος βιβλιογραφικού υλικού και στη συγγραφή ενός κειμένου 8-10.000 λέξεις. Η άσκηση είναι ατομική ή από ομάδες μέχρι 2 άτομα. Αν πρόκειται για εργασία 2 ατόμων, το κείμενο πρέπει να είναι 15.000 λέξεις τουλάχιστον.

Κάθε άσκηση επικεντρώνεται σε μια περιφέρεια. Καλύτερο είναι όμως να εστιασθεί σε μια περιφέρεια έντασης γνώσεων και καινοτομίας ή σε μια περιφέρεια για την οποία έχει εκπονηθεί ένα πρόγραμμα RTP / RIS / RITTS. Χαρακτηριστικά παραδείγματα περιφερειών προς επιλογή είναι:

  • Uusimaa, Φινλανδία
  • Stockholm, Σουηδία
  • Noord-Brabant, Ολλανδία
  • Zuid-Holland, Ολλανδία
  • South-east region, Μ. Βρετανία
  • Ile-de-France, Γαλλία
  • Rhone-Alpes, Γαλλία
  • Bayern, Γερμανία
  • Baden-Wurttemberg, Γερμανία
  • Silicon Valley, ΗΠΑ
  • Route 128, Boston, ΗΠΑ
  • Singapore
  • Hong-Kong
  • Βangalore, Ινδία

Στόχος της μελέτης της συγκεκριμένης περίπτωσης είναι να επισημανθούν:

  1. Τα χαρακτηριστικά της ανάπτυξης μετά το 1980: μεταβολή ΑΕΠ, απασχόληση, κλάδοι και δραστηριότητες, δείκτες του innovation scoreboard
  2. Τα επιμέρους παραγωγικά και τεχνολογικά clusters στην περιφέρεια. Η δομή και τα χαρακτηριστικά του περιφερειακού συστήματος καινοτομίας
  3. Οι επιμέρους διαδικασίες που στηρίζουν την ανάπτυξη που βασίζεται στη γνώση και τεχνολογία: προσέλκυση επενδύσεων έντασης τεχνολογίας, τεχνολογικές υποδομές, δίκτυα συνεργασίας, μηχανισμοί συλλογικής μάθησης, μηχανισμοί ανάπτυξης καινοτομίας
  4. Ο περιφερειακός / εθνικός προγραμματισμός και χωροταξική πολιτική που υποστήριξαν την ανάπτυξη της περιφέρειας
  5. Οι κατευθύνσεις και προτεραιότητες /δράσεις περιφερειακών στρατηγικών καινοτομίας που εκπονήθηκαν
  6. Βιβλιογραφικές αναφορές και υποσημειώσεις
  7. Βιβλιογραφία
 

Μεθοδολογία εκπόνησης ασκήσεων

  1. Επιλογή θέματος
  2. Εντοπισμός βιβλιογραφικού corpus, 10-15 άρθρα τουλάχιστο ή βασικές μονογραφίες (Elsevier, Google, Βιβλιοθήκη). Αναζήτηση σε ηλεκτρονικές βιβλιοθήκες (www.heal-link.gr) και επισήμανση 5-10 σχετικών άρθρων
  3. Θεματική διάρθρωση άσκησης
  4. Συγγραφή
  5. Υποσημειώσεις, αναφορές στο κείμενο
  6. Βιβλιογραφικές αναφορές στο τέλος