1. ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΟΧΗΣ: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Ευρωπαϊκή συνοχή και τεχνολογική ανισότητα
Ενα από τα νέα στοιχεία της 5ης περιοδικής έκθεσης για την κοινωνική και οικονομική κατάσταση των περιφερειών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (Competitiviness and Cohesion: Trends in the Regions) είναι η άποψη που αποδίδει τα αίτια των περιφερειακών ανισοτήτων οικονομικής ανάπτυξης σε ανισότητες στην παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα.

Με την σειρά τους, η περιφερειακή παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα θεωρούνται οτι εξαρτώνται από την ικανότητα των επιχειρήσεων να καινοτομούν στη διαδικασία παραγωγής, να εισάγουν νέα προϊόντα στα πρώτα στάδια του κύκλου ζωής τους, να περιορίζουν το κόστος με καινοτομίες στις μεταφορές, και να αυξάνουν την προσαρμοστικότητα τους στην αγορά. Η καινοτομία και η πνευματική ιδιοκτησία αναδεικνύονται μεταξύ των ισχυροτέρων παραγόντων της δημιουργίας ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος.

Παρουσιάζεται σαφής στατιστική συσχέτιση ανάμεσα στην έρευνα και τεχνολογική ανάπτυξη (Ε&ΤΑ), στην ικανότητα διαχείρισης, στην πνευματική ιδιοκτησία, στην καινοτομία και στην εμπορική επέκταση των επιχειρήσεων, στην αύξηση της προστιθέμενης αξίας και στη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Ενώ η καινοτομία έχει αναδειχθεί σε σημαντικότατο παράγοντα του πλούτου και της ευημερίας των περιφερειών, ποσοτικά δεδομένα και ερευνητικές εκθέσεις τεκμηριώνουν την άνιση γεωγραφική κατανομή της τεχνολογικής και καινοτομικής προσπάθειας στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Πολλοί από τους παράγοντες που υποστηρίζουν την καινοτομία κατανέμονται άνισα ανάμεσα στις Ευρωπαϊκες περιφέρειες.

Ο πίνακας 1.1. δείχνει οτι οι περιφερειακές ανισότητες που σχετίζονται με τους παράγοντες της καινοτομίας (Δαπάνη Ε&ΤΑ, Ιδιωτική δαπάνη Ε&ΤΑ, αριθμός επιστημόνων Ε&ΤΑ) είναι πολύ μεγαλύτερες απότι οι ανισότητες στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) και στη ανεργία (το λεγόμενο χάσμα συνοχής):

Τα τέσσερα ασθενέστερα κράτη μέλη της Κοινότητας (Ελλάδα, Πορτογαλλία, Ισπανία, Ιρλανδία) παρουσιάζουν επίπεδα δαπάνης σε ΕΤΑ που είναι δύο με τρεις φορές χαμηλότερα από το μέσο όρο της Κοινότητας. Το χάσμα σε όρους δαπάνης Ερευνας και Τεχνολογίας είναι 1 προς 6, ενώ σε όρους κατά κεφαλήν εισοδήματος είναι πολύ μικρότερο, 1 προς 2,5.

Η δαπάνη των επιχειρήσεων για Ε&ΤΑ στην Ελλάδα και Πορτογαλλία αντιστοιχεί στο ένα δέκατο του Κοινοτικού μέσου όρου, και είναι 15 με 20 φορές μικρότερη από την αντίστοιχη δαπάνη στη Γαλλία και Γερμανία. Η κρατική δαπάνη για Ε&ΤΑ, στις ίδιες χώρες, αντιστοιχεί στο ένα τέταρτο του Κοινοτικού μέσου όρου.

Το προσωπικό Ε&ΤΑ στην Ελλάδα και Πορτογαλλία αντιστοιχεί στο ένα τέταρτο με ένα πέμπτο του ίδιου προσωπικού των πιό αναπτυγμένων χωρών, και στο ένα τρίτο του Κοινοτικού μέσου όρου.

Πίνακας 1.1.
Γεωγραφική πόλωση των παραγόντων της καινοτομίας

	EΛΛ	ΠΟΡΤ	ΙΣΠ	ΙΡΛ	ΔΑΝ	ΟΛΛ	ΓΑΛ	ΓΕΡ	ΕΥΡ
ΑΕΠ κατά κεφαλή (1993)	49	60	76	78	106	109	109	117	100
Ανεργία % (1993)	7,8	4,9	21,3	18,4	10,6	8,2	10,3	7,0	10,4
Ακαθάριστη δαπάνη Ε&ΤΑ ως % του ΑΕΠ (1990)	0,47	0,50	0,87	0,91	1,54	2,06	2,42	2,81	2,00
Δαπάνη επιχειρήσεων για Ε&ΤΑ ως % του ΑΕΠ (1990)	0,10	0,12	0,52	0,55	0,85	1,11	1,48	2,02	1,30
Κυβερνητική δαπάνη Ε&ΤΑ ως % του προϋπολογισμού (1988)	0,60	0,98	2,19	0,98	2,28	2,50	6,91	4,11	3,24
Επιστήμονες Ε&ΤΑ ανά 1000 εργαζόμενους	1,4	1,1	2,2	5,0	3,8	4,0	5,1	5,9	4,2

Πηγή: Commission of European Community 1994

Το "τεχνολογικό χάσμα" αναδεικνύεται ως ιδιαίτερα σημαντικό, τόσο σε ποσοτικούς όρους, όσο και για την πορεία της πραγματικής οικονομικής σύγκλισης των Ευρωπαϊκών οικονομιών, καθώς αναπαράγει τις συνθήκες της άνισης περιφερειακής ανάπτυξης. Η ικανότητα για καινοτομία των λιγότερο αναπτυγμένων περιφερειών διασταυρώνεται δυναμικά με την διαδικασία της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, καθώς οι περιφερειακές ανισότητες εκθρέφονται από τις ανισότητες στην τεχνολογία και καινοτομία. Αυτή η συσχέτιση δικαιολογεί το μεγάλο ενδιαφέρον για τη διάχυση της τεχνολογικής προσπάθειας, τόσο στο πεδίο των προγραμμάτων Ερευνας και Ανάπτυξης, όσο και στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Περιφερειακές πολιτικές υποστήριξης της καινοτομίας

H καινοτομία και διάχυση της τεχνολογίας στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες έχει υποστηριχθεί από προγράμματα έρευνας που στοχεύουν στη διάχυση των αποτελεσμάτων της έρευνας (SPRINT, Value, Innovation Programme, κλπ.), από το Κοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης, και από τις Κοινοτικές Πρωτοβουλίες που σχεδιάσθηκαν για να ενισχύσουν την ερευνητική και τεχνολογική προσπάθεια σε περιοχές της περιφέρειας. Εντούτοις, η εφαρμογή προγραμμάτων για την υποστήριξη της καινοτομίας και τη μεταφορά τεχνολογίας στις λιγότερο αναπτυγμένες περιοχές της Κοινότητας υπήρξε περιορισμένη. Για παράδειγμα, στις περιοχές Στόχου 1, από τις παρεμβάσεις των Διαρθρωτικών Ταμείων μόνο το 2,7% των πόρων κατευθύνθηκε σε δράσεις υποστήριξης της έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Στις περιοχές στόχου 2, το ποσοστό αυτό ήταν σημαντικά μεγαλύτερο και έφθασε το 9.3%.

Για την περίοδο 1994-99, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να αυξήσει τη δαπάνη των διαρθρωτικών ταμείων και να παράσχει τεχνική υποστήριξη για τη διαμόρφωση περιφερειακών στρατηγικών έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης. Σ' αυτήν την προοπτική, συγκροτήθηκε μια νέα ομάδα περιφερειακών δράσεων, όπως το Συμβουλευτικό Σχήμα Υποστήριξης των Επιστημονικών Πάρκων, οι Περιφερειακές Στρατηγικές Υποδομών Καινοτομίας και Μεταφοράς Τεχνολογίας, τα Περιφερειακά Τεχνολογικά Προγράμματα και οι Περιφερειακές Στρατηγικές Καινοτομίας (βλ. Διάγραμμα1.1.).

Η εφαρμογή στρατηγικών της καινοτομίας στις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες αποτελεί μία θετική υπέρβαση των στρατηγικών συγκριτικού πλεονεκτήματος, που εστιάζονται στην αξιοποίηση του χαμηλού κόστους εργασίας. Εντούτοις, οι στρατηγικές αυτές συναντούν σημαντικά εμπόδια, τόσο στο επίπεδο της προσφοράς έρευνας και τεχνολογίας όσο και στο επίπεδο της ζήτησης και κατανόησης των δυνατοτήτων που προσφέρει η ΕTΑ για την αύξηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων.

Τα Περιφερειακά Τεχνολογικά Προγράμματα αποτελούν μέρος αυτής της προσπάθειας. Χρησιμοποιούν την ερευνητική και τεχνολογική πολιτική για να υποστηρίξουν την οικονομική ανάπτυξη, να αυξήσουν την παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, και να μειώσουν τις ανισότητες ανάμεσα στις Ευρωπαϊκές περιφέρειες.

Διάγραμμα 1.1: Καινοτόμες δράσεις του Αρθρου 10 του ΕΤΠΑ και Πρόγραμματος Καινοτομίας

Η έννοια του Περιφερειακού Τεχνολογικού Προγράμματος

Ο στόχος ενός Περιφερειακού Τεχνολογικού Προγράμματος είναι διπλός. Αφενός να βοηθήσει τις περιφέρειες να διαμορφώσουν περιφερειακές στρατηγικές καινοτομίας και να βελτιώσουν την ικανότητα των φορέων της περιοχής να σχεδιάζουν πολιτικές σε αντιστοιχία με τις πραγματικές ανάγκες των τομέων της παραγωγής και τις δυνάμεις της τοπικής ερευνητικής κοινότητας. Αφετέρου, να προσφέρει ένα πλαίσιο τόσο για τις περιφέρειες όσο και για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα για τη βελτιστοποίηση των πολιτικών αποφάσεων που αφορούν τις μελλοντικές επενδύσεις σε έργα Ε&ΤΑ. Μ' αυτή την έννοια, η εκπόνηση ένος Περιφερειακού Τεχνολογικού Προγράμματος μπορεί να επιταχύνει τη διαδικασία χρηματοδότησης έργων Ερευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης από τα Διαρθρωτικά Ταμεία και να εξασφαλίσει την καλύτερη προσαρμογή αυτών των έργων στις περιφερειακές ανάγκες τεχνολογίας και καινοτομίας.

Οπως περιγράφει ο Οδηγός των Περιφερειακών Τεχνολογικών Προγραμμάτων, σε κάθε πρόγραμμα συνθέτει ορισμένες χαρακτηριστικές προσεγγίσεις:

• μία προσέγγιση "εκ των κάτω", που δίνει έμφαση στην περιφερειακή ζήτηση τεχνολογίας και στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις,
• μία προσέγγιση περιφερειακή, που εντοπίζεται στην ανάπτυξη μιας συγκεκριμένης γεωγραφικής περιοχής στη βάση μιας συμφωνίας μεταξύ της δημόσιας διοίκησης, του ιδιωτικού τομέα, των πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων,
• μία προσέγγιση στρατηγική, που συνδυάζει την ανάλυση της περιφερειακής τεχνολογικής ανάπτυξης με την διατύπωση μακροχρονίων προτεραιοτήτων και άμεσων δράσεων,
• μία προσέγγιση ολοκληρωμένη, που συνδέει τις προσπάθειες του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα για την επίτευξη του κοινού στόχου της αύξησης της περιφερειακής παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας, και
• μία προσέγγιση διεθνή, θεώρησης των τάσεων στην παγκόσμια αγορά και προώθησης της διεθνούς τεχνολογικής και οικονομικής συνεργασίας.

Το Διάγραμμα 1.2 απεικονίζει τη λειτουργία και το πεδίο δράσης ενός Περιφερειακού Τεχνολογικού Προγράμματος. Συνδέει (1) την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων μιας περιοχής, (2) τις επιχειρηματικές στρατηγικές στην παραγωγή, στο προϊόν, στις δια-επιχειρησιακές σχέσεις, και στην απασχόληση, (3) τις τεχνολογιών που ενσωματώνονται σ΄αυτές τις στρατηγικές, και (4) την υποδομή και τις υπηρεσίες τεχνολογίας και καινοτομίας. Η περιφερειακή υποδομή και οι υπηρεσίες καινοτομίας, που διαμορφώνονται στο πλαίσιο μιας περιφερειακής στρατηγικής, μπορούν να βελτιώσουν την ικανότητα των επιχειρήσεων για καινοτομία και να αυξήσουν έτσι την ανταγωνιστικότητα τους στην περιφερειακή, εθνική και διεθνή αγορά.

Εντούτοις, η έννοια της περιφερειακής ανταγωνιστικότητας, που αποτελεί βασικό πλαίσιο αναφοράς μιας περιφερειακής στρατηγικής καινοτομίας, δεν ταυτίζεται με τη συνήθη οικονομική έννοια του όρου. Η ανταγωνιστικότητα μιας περιφέρειας συνδέεται με την ικανότητα της να προσελκύει και να συντηρεί επιχειρήσεις με σταθερά ή αυξανόμενα μερίδια αγοράς και βελτιούμενες συνθήκες ζωής του πληθυσμού που συμμέχει στην δραστηριότητα αυτή. Η ικανότητα αυτή βασίζεται στους διαθέσιμους πόρους, στην εγκατεστημένη υποδομή, και στην ολοκλήρωση των παραγωγικών δραστηριοτήτων στο τοπικό επίπεδο. Αυτά τα πεδία αποτελούν το αντικείμενο δράσης ενός Περιφερειακού Τεχνολογικού Προγράμματος (βλ Διάγραμμα 1.2).

Διάγραμμα 1.2.

Λειτουργία και πεδίο δράσης ενός περιφερειακού τεχνολογικού προγράμματος

Τα Περιφερειακά Τεχνολογικά Προγράμματα (που μετονομάσθηκαν σε Περιφερειακές Στρατηγικές Καινοτομίας) υποστηρίζουν από κοινού η Γενική Διεύθυνση ΧVI (Περιφερειακή Πολιτική και Συνοχή) και η Γενική Διεύθυνση XIII (Τηλεπικοινωνίες, Αγορά Πληροφορικής, Αξιοποίηση της Ερευνας) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.